Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru: Süre, Şartlar ve Süreç

Bireysel başvuru, 23 Eylül 2012’den bu yana Türk hukukunda yer alan ve kişilerin, kamu gücü tarafından temel hak ve özgürlüklerinin ihlal edildiği iddiasıyla doğrudan Anayasa Mahkemesine başvurabilmesini sağlayan bir yoldur. Mahkemelerin, idarenin ya da diğer kamu makamlarının işlem ve eylemleri bu yolla denetlenebilir.

Hangi haklar için başvurulabilir?

Başvuru, Anayasa’da güvence altına alınan ve aynı zamanda Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile ek protokollerinin kapsamına giren haklar için yapılabilir. En sık başvuru yapılan haklar şunlardır:

• Adil yargılanma hakkı (makul sürede yargılanma, gerekçeli karar, silahların eşitliği),
• Kişi özgürlüğü ve güvenliği (tutukluluk),
• Mülkiyet hakkı,
• İfade ve basın özgürlüğü,
• Özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı,
• Yaşam hakkı ve kötü muameleye maruz kalmama.

Başvuru şartları

1. Kişisel ve güncel bir hak ihlali: Başvurucu, ihlalden doğrudan etkilenmiş olmalıdır.
2. Başvuru yollarının tüketilmesi: İstinaf, temyiz, itiraz gibi olağan kanun yolları kullanılmış olmalıdır. Bu yollar kullanılmadan yapılan başvuru kabul edilemez.
3. Süre: Yolların tüketildiği tarihten, yol öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde başvurulmalıdır. Haklı bir mazeret nedeniyle süresinde başvuramayanlar, mazeretin kalkmasından itibaren on beş gün içinde mazeretini belgeleyerek başvurabilir.
4. Yasama işlemlerine karşı doğrudan başvuru yapılamaz: Kanunlar ve düzenleyici idari işlemler doğrudan bireysel başvuru konusu olamaz; bunların uygulanmasıyla ortaya çıkan ihlaller için başvurulur.

Başvuru nasıl yapılır?

Başvuru, Anayasa Mahkemesinin başvuru formu doldurularak yapılır. Form, mahkemelere, yurt dışında temsilciliklere ya da doğrudan Anayasa Mahkemesine verilebilir; elektronik başvuru imkanı da vardır. Başvuruda ihlal edildiği ileri sürülen hak, ihlalin nasıl gerçekleştiği, tüketilen yollar ve deliller açıkça gösterilmeli; başvuru harcı ödenmelidir. Başvuru formunun ve eklerinin belirlenen sayfa sınırlarına uygun olması gerekir.

Kabul edilebilirlik ve karar

Başvurular önce kabul edilebilirlik yönünden incelenir. Anayasal önemi bulunmayan, açıkça dayanaktan yoksun ya da süre ve tüketme şartlarını taşımayan başvurular kabul edilemez bulunur. Esastan incelenen başvuruda ihlal kararı verilirse, ihlalin sonuçlarının giderilmesi için yeniden yargılama yapılmasına ya da tazminata hükmedilebilir. Hayat veya vücut bütünlüğü bakımından ciddi tehlike bulunan acil durumlarda tedbir de istenebilir.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi

Anayasa Mahkemesi kararından sonra, ihlalin devam ettiğini düşünen başvurucu, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine dört ay içinde başvurabilir. AİHM, iç hukuk yollarının, bu kapsamda Anayasa Mahkemesine bireysel başvurunun tüketilmesini arar.

Bireysel başvuru bir “üst temyiz” yolu değildir. Anayasa Mahkemesi delillerin değerlendirilmesini ya da hukukun yorumunu yeniden incelemez; yalnızca temel bir hakkın ihlal edilip edilmediğini denetler.

Sık sorulan sorular

Eski makalelerimiz: İnsanlığa karşı suçlar, Soykırım suçu, Kamu davası.

İlgili faaliyet alanıCeza Hukuku